भारत सरकारने देशातील पारंपरिक कारागीर आणि हस्तकलाकारांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्यासाठी प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना (PM Vishwakarma Yojana) सुरू केली आहे. या योजनेच्या माध्यमातून सुतार, लोहार, सोनार, कुंभार, शिंपी, न्हावी, चांभार, गवंडी अशा विविध पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या कारागिरांना आर्थिक मदत, आधुनिक उपकरणे, कौशल्य प्रशिक्षण आणि व्यवसायासाठी कमी व्याजदराने कर्ज उपलब्ध करून दिले जाते.
अनेक पारंपरिक कारागीर आजही जुन्या पद्धतीने व्यवसाय करत आहेत. त्यांच्याकडे आधुनिक साधने खरेदी करण्यासाठी पुरेसे भांडवल नसते. तसेच त्यांच्या कौशल्याला योग्य बाजारपेठ मिळत नाही. ही समस्या लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना सुरू केली आहे.
या योजनेअंतर्गत पात्र लाभार्थ्यांना ₹15,000 पर्यंत टूलकिट प्रोत्साहन, प्रशिक्षणादरम्यान दररोज ₹500 विद्यावेतन आणि एकूण ₹3 लाखांपर्यंत विनातारण कर्ज मिळण्याची सुविधा आहे.
आजच्या या लेखामध्ये आपण प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना 2026, योजनेचे फायदे, पात्रता, आर्थिक लाभ, 18 पारंपरिक व्यवसायांची यादी, आवश्यक कागदपत्रे आणि अर्ज प्रक्रिया याबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.
1. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना म्हणजे काय? (PM Vishwakarma Yojana Information)
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना ही भारत सरकारच्या सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालयामार्फत (MSME) राबविण्यात येणारी केंद्र सरकारची महत्त्वपूर्ण योजना आहे.
या योजनेची सुरुवात 17 सप्टेंबर 2023 रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते करण्यात आली.
देशातील पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या कारागिरांना आर्थिक मदत करणे, त्यांच्या कौशल्यामध्ये सुधारणा करणे, आधुनिक उपकरणे उपलब्ध करून देणे आणि त्यांच्या उत्पादनांना मोठी बाजारपेठ मिळवून देणे हा या योजनेचा मुख्य हेतू आहे.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेंतर्गत एकूण 18 पारंपरिक व्यवसायांचा समावेश करण्यात आला आहे. या व्यवसायांमध्ये काम करणाऱ्या पात्र कारागिरांना विश्वकर्मा प्रमाणपत्र आणि ओळखपत्र दिले जाते.
याशिवाय त्यांना मोफत कौशल्य प्रशिक्षण, टूलकिट खरेदीसाठी आर्थिक प्रोत्साहन, कमी व्याजदराने व्यवसाय कर्ज आणि डिजिटल व्यवहारांसाठी प्रोत्साहन दिले जाते.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेची थोडक्यात माहिती:
| घटक | माहिती |
|---|---|
| योजनेचे नाव | प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना |
| इंग्रजी नाव | PM Vishwakarma Yojana |
| सुरुवात | 17 सप्टेंबर 2023 |
| संबंधित मंत्रालय | सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालय |
| लाभार्थी | पारंपरिक कारागीर आणि हस्तकलाकार |
| समाविष्ट व्यवसाय | 18 पारंपरिक व्यवसाय |
| टूलकिट प्रोत्साहन | ₹15,000 पर्यंत |
| प्रशिक्षण विद्यावेतन | ₹500 प्रतिदिन |
| पहिल्या टप्प्यातील कर्ज | ₹1 लाखांपर्यंत |
| दुसऱ्या टप्प्यातील कर्ज | ₹2 लाखांपर्यंत |
| एकूण कर्ज | ₹3 लाखांपर्यंत |
| लाभार्थी व्याजदर | 5% |
| योजनेचे अंदाजित बजेट | ₹13,000 कोटी |
| योजनेचा कालावधी | आर्थिक वर्ष 2023-24 ते 2027-28 |
या योजनेची अंमलबजावणी केंद्र सरकारकडून केली जाते.
2. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेचा मुख्य उद्देश
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना सुरू करण्यामागे देशातील पारंपरिक कारागीर आणि लघु व्यावसायिकांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवणे हा मुख्य उद्देश आहे.
या योजनेचे प्रमुख उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत.
1. पारंपरिक कारागिरांना ओळख मिळवून देणे
पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या कारागिरांना विश्वकर्मा प्रमाणपत्र आणि ओळखपत्र देऊन त्यांना अधिकृत ओळख मिळवून देणे.
2. कौशल्य विकासाला प्रोत्साहन देणे
कारागिरांना आधुनिक तंत्रज्ञान आणि व्यवसायाशी संबंधित प्रशिक्षण देऊन त्यांच्या कामाची गुणवत्ता सुधारणे.
3. आधुनिक उपकरणे उपलब्ध करून देणे
पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींना आधुनिक टूलकिट खरेदी करण्यासाठी आर्थिक प्रोत्साहन देणे.
4. आर्थिक मदत उपलब्ध करून देणे
स्वतःचा व्यवसाय वाढवण्यासाठी पात्र कारागिरांना कमी व्याजदराने विनातारण कर्ज उपलब्ध करून देणे.
5. डिजिटल व्यवहारांना प्रोत्साहन देणे
कारागिरांना डिजिटल पेमेंटचा वापर करण्यासाठी प्रोत्साहित करणे आणि डिजिटल व्यवहारांवर आर्थिक प्रोत्साहन देणे.
6. व्यवसायासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे
पारंपरिक कारागिरांच्या उत्पादनांना चांगली बाजारपेठ मिळावी, यासाठी ब्रँडिंग, जाहिरात, ई-कॉमर्स आणि प्रदर्शनांच्या माध्यमातून मदत करणे.
3. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेचे फायदे (PM Vishwakarma Yojana Benefits)

प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेंतर्गत पात्र लाभार्थ्यांना अनेक प्रकारचे आर्थिक आणि व्यावसायिक फायदे मिळतात.
1. विश्वकर्मा प्रमाणपत्र आणि ओळखपत्र
योजनेअंतर्गत नोंदणी आणि आवश्यक पडताळणी पूर्ण झाल्यानंतर पात्र लाभार्थ्यांना प्रधानमंत्री विश्वकर्मा प्रमाणपत्र (PM Vishwakarma Certificate) आणि ओळखपत्र (ID Card) दिले जाते.
यामुळे पारंपरिक कारागिरांना अधिकृत ओळख मिळते.
2. मोफत कौशल्य प्रशिक्षण
या योजनेंतर्गत लाभार्थ्यांना त्यांच्या व्यवसायाशी संबंधित कौशल्य प्रशिक्षण दिले जाते.
प्रशिक्षणाचे दोन प्रकार आहेत.
- मूलभूत प्रशिक्षण (Basic Training): 5 ते 7 दिवस.
- प्रगत प्रशिक्षण (Advanced Training): 15 दिवस किंवा त्यापेक्षा अधिक.
प्रशिक्षणामध्ये आधुनिक उपकरणांचा वापर, उत्पादनाची गुणवत्ता, व्यवसाय व्यवस्थापन, डिजिटल व्यवहार आणि बाजारपेठेचे ज्ञान दिले जाते.
3. दररोज ₹500 विद्यावेतन
प्रशिक्षणादरम्यान पात्र लाभार्थ्यांना दररोज ₹500 विद्यावेतन (Stipend) दिले जाते.
हे विद्यावेतन प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर आणि आवश्यक प्रमाणन प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर थेट लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यामध्ये DBT पद्धतीने जमा केले जाते.
4. ₹15,000 पर्यंत टूलकिट प्रोत्साहन
या योजनेचा एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे पात्र कारागिरांना आधुनिक उपकरणे आणि साधने खरेदी करण्यासाठी ₹15,000 पर्यंत टूलकिट प्रोत्साहन दिले जाते.
ही रक्कम थेट रोख स्वरूपात न देता ई-व्हाउचरच्या माध्यमातून दिली जाते.
या ई-व्हाउचरचा वापर संबंधित व्यवसायासाठी आवश्यक आधुनिक उपकरणे खरेदी करण्यासाठी करता येतो.
उदाहरणार्थ:
- सुतारांना लाकूडकामाची आधुनिक साधने.
- शिंपींना शिवणकामाची उपकरणे.
- लोहारांना लोखंडी वस्तू तयार करण्यासाठी आवश्यक साधने.
- कुंभारांना मातीची भांडी बनवण्यासाठी आवश्यक उपकरणे.
- चांभारांना चामड्याच्या वस्तू तयार करण्यासाठी आवश्यक साधने.
5. ₹3 लाखांपर्यंत विनातारण कर्ज
स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी किंवा सध्याचा व्यवसाय वाढवण्यासाठी या योजनेंतर्गत पात्र कारागिरांना एकूण ₹3 लाखांपर्यंत विनातारण कर्ज मिळण्याची सुविधा आहे.
या कर्जाचे दोन टप्पे आहेत.
- पहिला टप्पा: ₹1 लाखांपर्यंत.
- दुसरा टप्पा: ₹2 लाखांपर्यंत.
या कर्जावर लाभार्थ्यांसाठी 5% व्याजदर निश्चित करण्यात आला आहे.
6. डिजिटल व्यवहारांसाठी प्रोत्साहन
कारागिरांनी आपल्या व्यवसायामध्ये डिजिटल पेमेंटचा वापर करावा, यासाठी सरकारकडून प्रोत्साहन दिले जाते.
पात्र डिजिटल व्यवहारांसाठी प्रत्येक व्यवहारामागे ₹1 प्रोत्साहन मिळू शकते.
यामध्ये दर महिन्याला जास्तीत जास्त 100 पात्र व्यवहारांचा समावेश होतो.
म्हणजेच पात्र लाभार्थ्यांना दरमहा ₹100 पर्यंत डिजिटल व्यवहार प्रोत्साहन मिळू शकते.
7. मार्केटिंग आणि व्यवसाय वाढीसाठी मदत
पारंपरिक कारागिरांनी तयार केलेल्या वस्तूंना मोठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी सरकारकडून विविध प्रकारचे सहकार्य केले जाते.
यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो.
- उत्पादनाचे ब्रँडिंग आणि प्रमोशन.
- उत्पादनाची गुणवत्ता प्रमाणित करणे.
- पॅकेजिंगसाठी मार्गदर्शन.
- ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्मशी जोडणी.
- सरकारी GeM प्लॅटफॉर्मशी जोडणी.
- व्यापार मेळावे आणि प्रदर्शनांमध्ये सहभागी होण्याची संधी.
- जाहिरात आणि मार्केटिंगसाठी मदत.
4. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेंतर्गत समाविष्ट 18 व्यवसायांची यादी
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेंतर्गत एकूण 18 पारंपरिक व्यवसायांचा समावेश करण्यात आला आहे.
या व्यवसायांमध्ये स्वतःच्या हातांनी आणि साधनांच्या मदतीने काम करणारे कारागीर या योजनेसाठी पात्र ठरू शकतात.
| क्र. | पारंपरिक व्यवसाय | इंग्रजी नाव |
|---|---|---|
| 1 | सुतार | Carpenter |
| 2 | होडी बनवणारे | Boat Maker |
| 3 | शस्त्रकार | Armourer |
| 4 | लोहार | Blacksmith |
| 5 | हातोडा व टूलकिट बनवणारे | Hammer and Tool Kit Maker |
| 6 | कुलूप बनवणारे | Locksmith |
| 7 | सोनार | Goldsmith |
| 8 | कुंभार | Potter |
| 9 | मूर्तिकार व दगड फोडणारे | Sculptor / Stone Breaker |
| 10 | चांभार व पादत्राणे बनवणारे | Cobbler / Shoesmith |
| 11 | गवंडी | Mason |
| 12 | टोपल्या, चटया, झाडू बनवणारे व कॉयर विणकर | Basket / Mat / Broom Maker |
| 13 | पारंपरिक बाहुल्या व खेळणी बनवणारे | Doll and Toy Maker |
| 14 | न्हावी | Barber |
| 15 | हार बनवणारे | Garland Maker |
| 16 | धोबी | Washerman |
| 17 | शिंपी | Tailor |
| 18 | मासेमारीचे जाळे बनवणारे | Fishing Net Maker |
वरील 18 व्यवसायांमध्ये काम करणारे पात्र कारागीर प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेचा लाभ घेऊ शकतात.
5. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेअंतर्गत आर्थिक लाभ किंवा अनुदान
या योजनेमध्ये कारागिरांना आर्थिक मदत वेगवेगळ्या स्वरूपात दिली जाते. त्यामध्ये टूलकिट प्रोत्साहन, प्रशिक्षण विद्यावेतन आणि व्यवसायासाठी कर्ज यांचा समावेश आहे.
1. टूलकिटसाठी ₹15,000 प्रोत्साहन
पात्र लाभार्थ्यांना आधुनिक उपकरणे खरेदी करण्यासाठी ₹15,000 पर्यंत ई-व्हाउचर दिले जाते.
2. प्रशिक्षणादरम्यान ₹500 प्रतिदिन
मूलभूत आणि प्रगत प्रशिक्षण घेत असताना दररोज ₹500 विद्यावेतन दिले जाते.
3. पहिल्या टप्प्यात ₹1 लाख कर्ज
मूलभूत प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या पात्र लाभार्थ्यांना पहिल्या टप्प्यात ₹1 लाखांपर्यंत कर्ज मिळू शकते.
या कर्जाची परतफेड करण्यासाठी 18 महिन्यांचा कालावधी निश्चित करण्यात आला आहे.
4. दुसऱ्या टप्प्यात ₹2 लाख कर्ज
पहिल्या टप्प्यातील कर्जाची योग्य परतफेड केल्यानंतर आणि योजनेतील आवश्यक अटी पूर्ण केल्यानंतर दुसऱ्या टप्प्यात ₹2 लाखांपर्यंत कर्ज मिळू शकते.
या कर्जाची परतफेड करण्यासाठी 30 महिन्यांचा कालावधी आहे.
आर्थिक लाभांचा तक्ता
| आर्थिक लाभ | मिळणारी मदत |
|---|---|
| टूलकिट प्रोत्साहन | ₹15,000 पर्यंत |
| प्रशिक्षण विद्यावेतन | ₹500 प्रतिदिन |
| पहिले कर्ज | ₹1,00,000 |
| दुसरे कर्ज | ₹2,00,000 |
| एकूण कर्ज मर्यादा | ₹3,00,000 |
| डिजिटल व्यवहार प्रोत्साहन | ₹1 प्रति पात्र व्यवहार |
| लाभार्थी व्याजदर | 5% |
6. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेसाठी पात्रता आणि अटी
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्जदाराने केंद्र सरकारने निश्चित केलेल्या पात्रता आणि अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
योजनेच्या प्रमुख पात्रता अटी खालीलप्रमाणे आहेत.
- अर्जदार हा भारताचा नागरिक असावा.
- अर्जदाराचे वय नोंदणीच्या दिवशी किमान 18 वर्षे असावे.
- अर्जदार 18 अधिसूचित पारंपरिक व्यवसायांपैकी एका व्यवसायामध्ये कार्यरत असावा.
- अर्जदार स्वतःच्या हातांनी आणि साधनांच्या मदतीने काम करणारा कारागीर असावा.
- अर्जदार असंघटित क्षेत्रामध्ये स्वयंरोजगाराच्या आधारावर काम करत असावा.
- अर्जदार नोंदणीच्या वेळी संबंधित व्यवसायामध्ये प्रत्यक्ष कार्यरत असावा.
- कुटुंबातील फक्त एका सदस्याला या योजनेचा लाभ घेता येतो.
- अर्जदाराच्या कुटुंबातील सदस्य सरकारी सेवेत कार्यरत असल्यास संबंधित कुटुंब योजनेसाठी अपात्र ठरते.
- मागील पाच वर्षांमध्ये स्वयंरोजगार किंवा व्यवसाय विकासासाठी केंद्र किंवा राज्य सरकारच्या समान क्रेडिट-आधारित योजनेंतर्गत कर्ज घेतलेले नसावे. मात्र, मुद्रा आणि PM SVANidhi योजनेचे कर्ज पूर्णपणे परतफेड केलेल्या लाभार्थ्यांना योजनेच्या नियमांनुसार पात्रता मिळू शकते.
कुटुंबाची व्याख्या:
या योजनेमध्ये कुटुंब म्हणजे पती, पत्नी आणि अविवाहित मुले असा अर्थ घेतला जातो.
म्हणून एकाच कुटुंबातील दोन किंवा अधिक सदस्यांना स्वतंत्रपणे या योजनेचा लाभ घेता येत नाही.
7. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेसाठी आवश्यक कागदपत्रे
या योजनेसाठी नोंदणी करताना अर्जदाराला काही महत्त्वाची कागदपत्रे आणि माहिती सादर करावी लागते.
आवश्यक कागदपत्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.
- आधार कार्ड.
- आधार कार्डशी लिंक असलेला मोबाईल नंबर.
- रेशन कार्ड.
- बँक पासबुक किंवा बँक खात्याची माहिती.
- अर्जदाराचे बँक खाते क्रमांक.
- व्यवसायाची माहिती.
- कुटुंबातील सदस्यांची माहिती.
- अर्जदाराचा मोबाईल नंबर.
8. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेसाठी अर्ज प्रक्रिया
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेसाठी अर्ज करण्याची प्रक्रिया ऑनलाइन पद्धतीने केली जाते. मात्र, अर्जदारांना स्वतःहून अर्ज करण्याऐवजी जवळच्या कॉमन सर्व्हिस सेंटर (CSC) म्हणजेच आपले सरकार सेवा केंद्र किंवा अधिकृत CSC केंद्राच्या माध्यमातून नोंदणी करता येते.
अर्ज करण्याची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे.
स्टेप 1: जवळच्या CSC केंद्राला भेट द्या
सर्वप्रथम अर्जदाराने आपल्या जवळच्या कॉमन सर्व्हिस सेंटरला (CSC) भेट द्यावी.
स्टेप 2: आवश्यक कागदपत्रे द्या
अर्जदाराने आधार कार्ड, मोबाईल नंबर, रेशन कार्ड आणि बँक खात्याची माहिती CSC केंद्रातील ऑपरेटरला द्यावी.
स्टेप 3: आधार प्रमाणीकरण
अर्जदाराचे आधार आधारित बायोमेट्रिक प्रमाणीकरण केले जाते.
स्टेप 4: व्यवसायाची माहिती भरा
अर्जदार कोणत्या पारंपरिक व्यवसायामध्ये काम करतो, याची माहिती भरली जाते.
उदाहरणार्थ, सुतार, लोहार, शिंपी, सोनार, कुंभार, न्हावी इत्यादी.
स्टेप 5: ऑनलाइन अर्ज सादर करा
अर्जदाराची वैयक्तिक माहिती, कुटुंबाची माहिती, बँक खाते आणि व्यवसायाची माहिती भरून अर्ज ऑनलाइन पद्धतीने सादर केला जातो.
स्टेप 6: अर्जाची पडताळणी
अर्ज सादर केल्यानंतर संबंधित ग्रामपंचायत किंवा शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि पुढील जिल्हास्तरीय यंत्रणांमार्फत आवश्यक पडताळणी केली जाते.
स्टेप 7: अर्ज मंजुरी आणि लाभ
अर्जाची पडताळणी आणि मंजुरी झाल्यानंतर पात्र लाभार्थ्यांना प्रधानमंत्री विश्वकर्मा प्रमाणपत्र आणि ओळखपत्र दिले जाते.
त्यानंतर पात्रतेनुसार कौशल्य प्रशिक्षण, टूलकिट प्रोत्साहन आणि कर्ज सुविधेचा लाभ घेता येतो.
9. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेअंतर्गत कर्ज मिळवण्याची प्रक्रिया
या योजनेचा लाभ घेणाऱ्या कारागिरांना व्यवसाय वाढवण्यासाठी दोन टप्प्यांमध्ये कर्ज उपलब्ध करून दिले जाते.
पहिला टप्पा – ₹1 लाख कर्ज
- अर्जदाराने कौशल्य पडताळणी आणि मूलभूत प्रशिक्षण पूर्ण केलेले असावे.
- पात्र लाभार्थ्याला ₹1 लाखांपर्यंत कर्ज मिळू शकते.
- कर्जाची परतफेड करण्यासाठी 18 महिन्यांचा कालावधी असतो.
- व्याजदर 5% असतो.
दुसरा टप्पा – ₹2 लाख कर्ज
- पहिल्या टप्प्यातील कर्जाची योग्य परतफेड केलेली असावी.
- कर्ज खाते नियमित असणे आवश्यक आहे.
- व्यवसायामध्ये डिजिटल व्यवहारांचा वापर केलेला असावा किंवा प्रगत प्रशिक्षण पूर्ण केलेले असावे.
- पात्रतेनुसार ₹2 लाखांपर्यंत दुसऱ्या टप्प्यात कर्ज मिळू शकते.
- परतफेडीचा कालावधी 30 महिने असतो.
दोन्ही टप्प्यांमधील कर्जाची एकूण मर्यादा ₹3 लाखांपर्यंत आहे.
हे कर्ज सहभागी बँका आणि वित्तीय संस्थांमार्फत उपलब्ध करून दिले जाते.
10. अर्जदारांसाठी महत्त्वाच्या सूचना
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेसाठी अर्ज करताना खालील गोष्टी लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.
- अर्ज करण्यापूर्वी आपला व्यवसाय योजनेतील 18 व्यवसायांमध्ये समाविष्ट आहे की नाही, याची खात्री करा.
- अर्जदाराचे वय किमान 18 वर्षे असणे आवश्यक आहे.
- आधार कार्ड आणि मोबाईल नंबर योग्य व अद्ययावत असावा.
- बँक खाते सक्रिय असावे आणि आवश्यक बँक तपशील अचूक द्यावेत.
- कुटुंबातील फक्त एका सदस्याला योजनेचा लाभ मिळतो.
- अर्जामध्ये चुकीची माहिती भरू नये.
- टूलकिटसाठी मिळणारे ₹15,000 ई-व्हाउचरच्या स्वरूपात असतात. ते रोख अनुदान समजू नये.
- ₹3 लाखांपर्यंत मिळणारे कर्ज हे परतफेड करण्यायोग्य आहे.
- कर्ज मंजुरी ही पात्रता, बँकेची प्रक्रिया आणि योजनेच्या नियमांवर अवलंबून असते.
- नोंदणीसाठी फक्त अधिकृत CSC केंद्राचा वापर करावा.
- अर्जाच्या नावाखाली अनधिकृत व्यक्तींना पैसे देऊ नयेत.
- अर्जाची स्थिती आणि पुढील लाभांची माहिती अधिकृत पोर्टलवर तपासावी.
11. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेचे तीन प्रमुख आधारस्तंभ
या योजनेची संकल्पना प्रामुख्याने तीन महत्त्वाच्या आधारस्तंभांवर आधारित आहे.
- सम्मान (Samman): पारंपरिक कारागिरांना अधिकृत ओळख, प्रमाणपत्र आणि ओळखपत्र देणे.
- सामर्थ्य (Samarthya): कौशल्य प्रशिक्षण, आधुनिक उपकरणे आणि तंत्रज्ञान उपलब्ध करून देणे.
- समृद्धी (Samriddhi): आर्थिक मदत, व्यवसाय कर्ज आणि बाजारपेठ उपलब्ध करून देऊन कारागिरांचे उत्पन्न वाढवणे.
या तीन आधारस्तंभांच्या माध्यमातून पारंपरिक व्यवसायांना आधुनिक अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
12. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेअंतर्गत प्रशिक्षण कसे दिले जाते?
या योजनेंतर्गत केवळ आर्थिक मदत दिली जात नाही, तर कारागिरांच्या कौशल्यामध्ये सुधारणा करण्यासाठी विशेष प्रशिक्षण दिले जाते.
प्रशिक्षणाचे प्रमुख प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत.
मूलभूत प्रशिक्षण (Basic Training)
- प्रशिक्षणाचा कालावधी 5 ते 7 दिवस असतो.
- एकूण प्रशिक्षण साधारण 40 तासांचे असते.
- व्यवसायाशी संबंधित आधुनिक तंत्रज्ञानाची माहिती दिली जाते.
- उपकरणांचा योग्य वापर शिकवला जातो.
- उत्पादनाची गुणवत्ता वाढवण्यासाठी मार्गदर्शन केले जाते.
प्रगत प्रशिक्षण (Advanced Training)
- प्रशिक्षणाचा कालावधी 15 दिवस किंवा त्यापेक्षा अधिक असतो.
- एकूण प्रशिक्षण साधारण 120 तासांचे असते.
- आधुनिक व्यवसाय पद्धती आणि नवीन तंत्रज्ञान शिकवले जाते.
- व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी मार्गदर्शन केले जाते.
दोन्ही प्रशिक्षण प्रकारांमध्ये पात्र लाभार्थ्यांना नियमानुसार दररोज ₹500 विद्यावेतन मिळते.
13. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेअंतर्गत दुसऱ्या टप्प्यातील कर्ज कसे मिळते?
या योजनेमध्ये दुसऱ्या टप्प्यात ₹2 लाखांपर्यंत कर्ज मिळू शकते. मात्र, त्यासाठी काही अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
- लाभार्थ्याने पहिल्या टप्प्यातील कर्ज घेतलेले असावे.
- पहिल्या कर्जाची परतफेड नियमानुसार केलेली असावी.
- लाभार्थ्याचे कर्ज खाते नियमित असावे.
- डिजिटल व्यवहारांचा वापर केलेला असावा किंवा प्रगत प्रशिक्षण पूर्ण केलेले असावे.
या अटी पूर्ण झाल्यानंतर पात्र लाभार्थ्याला दुसऱ्या टप्प्यातील ₹2 लाखांपर्यंत कर्ज मिळू शकते.
14. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेअंतर्गत मार्केटिंग आणि व्यवसाय विकासासाठी मदत
पारंपरिक कारागिरांना त्यांच्या उत्पादनांची विक्री वाढवता यावी, यासाठी या योजनेंतर्गत मार्केटिंग सपोर्ट दिला जातो.
यामध्ये खालील सुविधांचा समावेश होतो.
- उत्पादनाचे ब्रँडिंग आणि प्रमोशन.
- उत्पादनाच्या गुणवत्तेचे प्रमाणन.
- आकर्षक पॅकेजिंगसाठी मार्गदर्शन.
- ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्मवर उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी मदत.
- सरकारी GeM पोर्टलशी जोडणी.
- राष्ट्रीय आणि स्थानिक व्यापार प्रदर्शनांमध्ये सहभागी होण्याची संधी.
- जाहिरात आणि प्रसिद्धीसाठी सहकार्य.
यामुळे स्थानिक कारागिरांना त्यांच्या उत्पादनांसाठी मोठी बाजारपेठ उपलब्ध होण्यास मदत होते.
15. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेमध्ये डिजिटल व्यवहारांचा फायदा
पारंपरिक कारागिरांनी डिजिटल पेमेंटचा वापर करावा, यासाठी सरकारकडून आर्थिक प्रोत्साहन दिले जाते.
- पात्र डिजिटल व्यवहारामागे ₹1 प्रोत्साहन.
- एका महिन्यात जास्तीत जास्त 100 पात्र व्यवहार.
- दरमहा जास्तीत जास्त ₹100 प्रोत्साहन मिळण्याची सुविधा.
यामध्ये UPI आणि इतर पात्र डिजिटल पेमेंट व्यवहारांचा समावेश योजनेच्या नियमांनुसार होतो.
यामुळे कारागिरांना रोख व्यवहारांऐवजी डिजिटल व्यवहारांचा वापर करण्यास प्रोत्साहन मिळते.
16. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना आणि Udyam Assist Platform
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेतील आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे लाभार्थ्यांना औपचारिक MSME क्षेत्राशी जोडणे.
पात्र लाभार्थ्यांना Udyam Assist Platform वर नोंदणी करून असंघटित सूक्ष्म उद्योगांना औपचारिक व्यवसाय व्यवस्थेशी जोडण्यास मदत केली जाते.
यामुळे पारंपरिक कारागिरांना व्यवसायाची औपचारिक ओळख मिळवणे आणि उपलब्ध सरकारी सुविधांपर्यंत पोहोचणे सोपे होऊ शकते.
17. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेतील अर्जाची तीन टप्प्यांतील पडताळणी
या योजनेमध्ये अर्ज सादर केल्यानंतर त्याची विविध स्तरांवर पडताळणी केली जाते.
- पहिला टप्पा – ग्रामपंचायत किंवा शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थाअर्जदाराची वैयक्तिक माहिती आणि संबंधित पारंपरिक व्यवसायाची पडताळणी केली जाते.
- दुसरा टप्पा – जिल्हास्तरीय अंमलबजावणी समितीअर्जाची तपासणी करून पात्रतेनुसार पुढील मंजुरीसाठी शिफारस केली जाते.
- तिसरा टप्पा – स्क्रीनिंग समितीअंतिम स्तरावर अर्जाची तपासणी करून मंजुरीची प्रक्रिया पूर्ण केली जाते.
त्यामुळे केवळ ऑनलाइन अर्ज केल्याने योजनेचा लाभ निश्चित मिळतो असे नाही. अर्जाची पडताळणी आणि मंजुरी आवश्यक आहे.
18. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेसाठी तक्रार किंवा मदत कुठे मिळेल?
अर्जदारांना नोंदणी, अर्जाची स्थिती, प्रशिक्षण, टूलकिट किंवा कर्जासंबंधी अडचणी आल्यास अधिकृत माध्यमातून मदत घेता येते.
- अधिकृत PM Vishwakarma पोर्टलवरील Contact Us किंवा Feedback विभागाचा वापर करा.
- जवळच्या कॉमन सर्व्हिस सेंटर (CSC) केंद्राशी संपर्क साधा.
- MSME Champions Desk कडे मार्गदर्शन मागू शकता.
- सरकारी सेवा वितरणासंबंधी तक्रारींसाठी CPGRAMS पोर्टलचा वापर करता येतो.
उपयुक्त अधिकृत वेबसाइट्स:
19. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना कोणासाठी सुरू करण्यात आली आहे?
देशातील 18 पारंपरिक व्यवसायांमध्ये काम करणाऱ्या कारागिरांसाठी आणि हस्तकलाकारांसाठी ही योजना सुरू करण्यात आली आहे.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेची सुरुवात कधी झाली?
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेची सुरुवात 17 सप्टेंबर 2023 रोजी करण्यात आली.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेंतर्गत किती आर्थिक मदत मिळते?
पात्र लाभार्थ्यांना आधुनिक टूलकिट खरेदीसाठी ₹15,000 पर्यंत प्रोत्साहन आणि व्यवसायासाठी दोन टप्प्यांमध्ये एकूण ₹3 लाखांपर्यंत कर्ज मिळू शकते.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेमध्ये प्रशिक्षणासाठी किती पैसे मिळतात?
प्रशिक्षण पूर्ण करणाऱ्या पात्र लाभार्थ्यांना प्रशिक्षण कालावधीत दररोज ₹500 विद्यावेतन दिले जाते.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेंतर्गत मिळणारे कर्ज व्याजमुक्त आहे का?
नाही. या योजनेंतर्गत लाभार्थ्यांना 5% व्याजदराने विनातारण कर्ज उपलब्ध करून दिले जाते.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेमध्ये किती व्यवसायांचा समावेश आहे?
या योजनेमध्ये एकूण 18 पारंपरिक व्यवसायांचा समावेश करण्यात आला आहे.
शिंपी आणि सुतार या योजनेसाठी पात्र आहेत का?
होय. शिंपी (Tailor) आणि सुतार (Carpenter) या दोन्ही व्यवसायांचा प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेमध्ये समावेश आहे.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेसाठी किमान वयोमर्यादा किती आहे?
या योजनेसाठी अर्जदाराचे वय नोंदणीच्या दिवशी किमान 18 वर्षे असणे आवश्यक आहे.
एकाच कुटुंबातील किती व्यक्ती या योजनेचा लाभ घेऊ शकतात?
या योजनेअंतर्गत एका कुटुंबातील फक्त एका सदस्याला लाभ घेता येतो.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेसाठी ऑनलाइन अर्ज कुठे करावा?
योजनेसाठी नोंदणी अधिकृत PM Vishwakarma पोर्टलद्वारे CSC केंद्राच्या माध्यमातून करता येते.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेमध्ये टूलकिटचे पैसे रोख मिळतात का?
नाही. पात्र लाभार्थ्यांना टूलकिट खरेदीसाठी ₹15,000 पर्यंत ई-व्हाउचर दिले जाते.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेचा लाभ घेण्यासाठी बँक खाते आवश्यक आहे का?
होय. आर्थिक लाभ आणि विद्यावेतन जमा करण्यासाठी अर्जदाराचे बँक खाते आवश्यक आहे.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेमध्ये दुसऱ्या टप्प्यात किती कर्ज मिळते?
पहिल्या टप्प्यातील कर्जाची योग्य परतफेड आणि योजनेतील इतर अटी पूर्ण केल्यानंतर दुसऱ्या टप्प्यात ₹2 लाखांपर्यंत कर्ज मिळू शकते.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेचा अर्ज करण्यासाठी शुल्क भरावे लागते का?
अधिकृत नोंदणी प्रक्रिया विनामूल्य आहे. मात्र, CSC केंद्रातील इतर सेवांसाठी लागू असलेले अधिकृत सेवा शुल्क असल्यास त्याची माहिती केंद्राकडून घ्यावी.
20. प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना – निष्कर्ष
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना ही देशातील पारंपरिक कारागीर आणि हस्तकलाकारांसाठी अत्यंत महत्त्वाची योजना आहे. या योजनेच्या माध्यमातून पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींना आधुनिक उपकरणे, कौशल्य प्रशिक्षण, आर्थिक मदत आणि व्यवसाय वाढीसाठी आवश्यक सहकार्य उपलब्ध करून दिले जाते.
विशेषतः सुतार, लोहार, सोनार, शिंपी, कुंभार, चांभार, न्हावी आणि गवंडी यांसारख्या पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तींना या योजनेचा मोठा फायदा होऊ शकतो.
जर तुम्ही देखील या 18 पारंपरिक व्यवसायांपैकी एखादा व्यवसाय करत असाल, तर प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजनेची पात्रता तपासून अधिकृत CSC केंद्राच्या माध्यमातून नोंदणी करू शकता.
Tags: प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना, PM Vishwakarma Yojana, सरकारी योजना, केंद्र सरकार योजना, महाराष्ट्र सरकारी योजना, विश्वकर्मा योजना 2026, कारागीर योजना, व्यवसाय कर्ज योजना, सरकारी अनुदान योजना, रोजगार योजना
प्रधानमंत्री सूक्ष्म अन्न प्रक्रिया उद्योग योजना (PMFME Subsidy Yojana)
